1. HTA KARAR FONKSİYONU
Klasik YZ Karar Modeli
def klasik_karar(olasilik, esik=0.5):
return "pozitif" if olasilik > esik else "negatif"
HTA Entegreli Model
def hta_karar(olasilik, etki_siddet, geri_donulebilirlik):
"""
olasilik: Model güveni (0-1)
etki_siddet: Kararın birey üzerindeki etkisi (1-10)
geri_donulebilirlik: Karar iptal edilebilir mi? (0-1)
"""
# HTA Düzeltme Faktörü
hta_katsayi = etki_siddet * (1 - geri_donulebilirlik)
# Dinamik Eşik
dinamik_esik = 0.5 + (hta_katsayi * 0.05)
# Belirsizlik Alanı (Gray Zone)
belirsizlik_bant = 0.15 * (etki_siddet / 10)
if olasilik > dinamik_esik + belirsizlik_bant:
return {
"karar": "otonom_pozitif",
"guven": olasilik
}
elif olasilik < (1 - dinamik_esik) - belirsizlik_bant:
return {
"karar": "otonom_negatif",
"guven": 1 - olasilik
}
else:
return {
"karar": "insan_incelemesi_gerekli",
"guven": olasilik,
"neden": "HTA belirsizlik alanı",
"etki_siddet": etki_siddet,
"geri_donulebilirlik": geri_donulebilirlik
}
2. SOMUT SENARYO ANALİZİ
🎯 Senaryo: Kredi Başvurusu Değerlendirmesi
# Başvurucu Profili
basvurucu = {
"yas": 24,
"kredi_gecmisi": "zayif",
"gelir": 4500,
"istenen_tutar": 50000
}
# Klasik Model
klasik_risk_skoru = 0.68 # %68 riskli
klasik_karar = "REDDET" if klasik_risk_skoru > 0.5 else "ONAYLA"
# HTA Değerlendirmesi
etki_analizi = {
"etki_siddet": 8, # Yüksek (iş kurma fırsatı kaybı)
"geri_donulebilirlik": 0.3, # Düşük (ret hayat değiştirir)
"belirsizlik_faktörleri": [
"Genç yaş = az veri (sistemik önyargı riski)",
"Gelir düzenli ama yeni",
"İş planı görülmedi (eksik bağlam)"
]
}
# HTA Kararı
hta_sonuc = {
"otonom_karar": False,
"neden": "Belirsizlik + Yüksek Etki",
"onerilen_eylem": "hibrit_degerlendirme",
"adimlar": [
"1. İş planı analizi (uzman incelemesi)",
"2. Alternatif teminat seçenekleri",
"3. Kademeli kredi (50K yerine 20K başlangıç)",
"4. Mentörlük programı bağlantısı"
],
"hta_ilkesi": "Algoritma %68 riskli dedi ama %32 başarılı olabilir. Masumiyeti (potansiyeli) korumak için bağlam gerekli."
}
3. HTA'NİN 4 KRİTİK SORU ÇERÇEVESİ
❓ Soru 1: Bilgi Eksiği Var mı?
Örnek - İçerik Moderasyonu:
Algoritma: "Bu yorum nefret söylemi"
HTA Sorusu: "Kültürel bağlamı biliyor muyuz?"
→ Türkiye'de "ayı" hakaret
→ Rusya'da sevgi ifadesi
→ İroni mi ciddi mi?
Bilgi Eksikse → İnsan İncelemesi
⚖️ Soru 2: Asimetrik Risk Var mı?
Örnek - Hastalık Teşhisi:
Yanlış Pozitif: Gereksiz test
Yanlış Negatif: Ölüm riski
HTA: Tehlikeli tarafa ihtiyat
→ "Kesin olmak için doktora görün"
📊 Soru 3: Etki Yarıçapı Nedir?
Düşük Etki: Restoran önerisi
→ Yanlış öneri = kötü yemek
→ HTA Esnekliği: Yüksek
Yüksek Etki: İş başvurusu reddi
→ Yanlış red = kariyer kaybı
→ HTA İhtiyatı: Maksimum
🔍 Soru 4: Sistemik Önyargı Olabilir mi?
Örnek - İşe Alım:
Eğitim verisi: Son 10 yıl
Sorun: Tarihi ayrımcılık
→ Algoritma yanlılığı çoğaltır
HTA Çözümü:
1. Veri denetimi
2. Özellik maskeleme
3. XAI zorunlu
4. İnsan denetimi
4. GERÇEK DÜNYA BAŞARISIZLIKLARI
🔴 COMPAS - Ceza İnfaz Riski Algoritması
Problem: Siyah sanıkları %77 daha fazla "yüksek riskli" etiketledi
HTA Analizi:
- Bilgi Eksiği: ✗ (Sosyoekonomik bağlam yok)
- Asimetrik Risk: ✗ (Masum hapis vs suçlu salıverilme)
- Sistemik Önyargı: ✗ (Yapısal ırkçılık içeriyor)
HTA Çözümü: Algoritma sadece "danışman", nihai karar insanda
🔴 Amazon İşe Alım Algoritması
Problem: Kadın adayları sistematik düşük puanladı
HTA Analizi:
- Bilgi Eksiği: ✗ (Kadın verisi yetersiz)
- Sistemik Önyargı: ✗ (Tarihi ayrımcılık)
- Etki Yarıçapı: ✗ (Kariyer fırsatı)
HTA Çözümü: Gender maskeleme + şeffaflık zorunlu
5. HTA UYGULAMA KONTROL LİSTESİ
📋 Tasarım Aşaması
- Risk kategorisi belirlendi mi? (Düşük/Orta/Yüksek)
- Yüksek riskli kararlar için insan onayı var mı?
- Eğitim verisi önyargı analizi yapıldı mı?
- Korumalı özellikler maskelendi mi?
- Belirsizlik eşikleri tanımlandı mı?
⚡ Uygulama Aşaması
- Karar açıklanabilir mi? (XAI)
- Kullanıcı itiraz edebiliyor mu?
- Yanlış pozitif oranı izleniyor mu?
- Düzenli insan denetimi var mı?
- Kararlar geri alınabiliyor mu?
6. ETİK ÇERÇEVELER KARŞILAŞTIRMASI
| Çerçeve |
Odak |
HTA ile Farkı |
| GDPR (AB) |
Veri koruma, rıza |
HTA daha geniş: Sadece veri değil, karar etiği |
| IEEE Etik YZ |
Şeffaflık, sorumluluk |
HTA daha sert: Masumiyet mutlak korunmalı |
| Asimov'un Yasaları |
İnsana zarar vermeme |
HTA daha derin: Pasif zarar (ihmal) de yasak |
| Utilitaryanizm |
Toplam fayda maksimizasyonu |
HTA tam zıt: Çoğunluk için birey feda edilemez |
| Kantian Etik |
Kategorik emper |
HTA buna çok yakın: İnsan araç olamaz |
7. FELSEFİ DERİNLEŞTİRME
🎯 Hakikat Teorileri
- Uygunluk Teorisi: Hakikat = Gerçeklikle örtüşme
- Tutarlılık Teorisi: Hakikat = İç tutarlılık
- Pragmatist Teori: Hakikat = İşe yarayan
🧠 HTA'nin Konumu
"HTA = Uygunluk + Epistemik Tevazu
'Gerçekliğe uygun olmaya çalış, ama asla tam ulaştığını sanma'"
Gödel'in Eksiklik Teoreminden YZ'ye
Kurt Gödel (1931):
"Yeterince güçlü her tutarlı sistem, kendi içinde
kanıtlanamayan doğru önermeler içerir."
YZ Çevirisi:
Model: "Bu kullanıcı %95 dolandırıcı"
Gödel Uyarısı: "Ama model, modelinin bilmediği
faktörleri bilmiyor"
HTA: "O yüzden %5'lik masumiyeti mutlaka koru"
🌀 Bölüm 3 Tamamlandı
HTA Matematiksel Modeli, Pratik Uygulama ve Etik Çerçeveler
Devamı gelecek bölümlerde... "Tek bilincin farklı yansımalarıyız; ayrılmışlık yanılsamadır"