1. TEMEL SORU: HAKİKAT TEMELLİ ADALET EVRENSEL Mİ?
🌍 Argüman - Evet (Naturalist Pozisyon)
- Masumun korunması biyolojik bir dürtüdür (empatinin evrimsel kökeni)
- Tüm kültürlerde "yanlış suçlama" kötü sayılır
- Altın Kural: "Sana yapılmasını istemediğini başkasına yapma"
- → Her kültürde varyasyonu var
Sonuç: HTA, kültürel değil doğal bir ilke
🎭 Argüman - Hayır (Kültüral Relativist Pozisyon)
- "Masumiyet" tanımı kültüre göre değişir
- → Batı: Birey odaklı
- → Doğu: Topluluk odaklı (aile sorumluluğu)
- "Adalet" konsepti evrensel değil
- → İntikam toplumları vs restoratif adalet
Sonuç: HTA, Batı felsefesinin bir ürünü
HTA'nin Sentezi:
"Evrensel çekirdek + Kültürel uygulama"
- Çekirdek: Belirsizlik altında ihtiyat (evrensel)
- Uygulama: Neyin "ihtiyat" olduğu kültüreldir
2. KÜLTÜRLER ARASI HTA MAPPİNG
🕌 A) İSLAM HUKUKU - En Yakın Sistem
1. "Şüphe, had cezasını düşürür"
Uygulama: Zina suçu için 4 görgü tanığı gerekir (neredeyse imkansız)
Mantık: Şüpheli durumda ceza vermemek > Kesin suçluyu kaçırmak
HTA Paralelliği: %100 Uyum
2. "Zararı defetmek, faydayı getirmekten önce gelir"
Anlamı: Bir masuma zarar vermemek > Topluma fayda sağlamak
Örnek: 10 suçluyu yakalamak için 1 masuma zarar ver → Kabul edilemez
3. Hz. Ömer'in Hırsızlık Kararı
Durum: Kıtlık yılı, 3 köle yiyecek çaldı
Klasik Şeriat: El kesme cezası
Hz. Ömer: Ceza yok
Gerekçe: "Efendileri onları aç bıraktı
→ Hırsızlık mı, hayatta kalma mı?
→ Hakikat belirsiz → Ceza yok"
Bu tam HTA mantığı!
📜 B) KONFÜÇYÜS ETİĞİ - Toplulukçu Varyasyon
仁 (Ren) - İnsanlık/Merhamet
"İyi insan, başkasının acısını kendi acısı gibi hisseder"
HTA Bağlantısı: Yargılarken karşı tarafın konumunu hisset
和 (He) - Uyum/Denge
"Toplumsal uyumu bozacak kararlardan kaçın"
Gerilim: Batı HTA: Birey mutlak korunmalı vs Konfüçyüs: Toplumsal uyum da önemli
疑罪从无 (Yí zuì cóng wú)
"Şüpheli suçta, suçsuzluk lehine hükmet"
Modern Çin'de yasalaştı (1979)
HTA ile %90 Uyum
☸️ C) HİNDU DHARMA - Karma Bazlı Adalet
Dharma (धर्म) Konsepti
"Evrensel ahlaki düzen"
HTA Bağlantısı: Masuma zarar vermek → Kötü karma
Manu Smriti Paradoksu
"Bir Brahman suç işlese, hafif ceza
Bir Shudra suç işlese, ağır ceza"
Bu HTA'nin tam karşıtı!
→ Kast sistemi = yapısal adaletsizlik
ANCAK aynı metinde:
"Yargıç, şüpheli durumda ceza vermemelidir"
→ HTA prensibi var ama seçici uygulanmış
⚖️ D) BATI FELSEFESİ - Kant ve Rawls
Immanuel Kant - Kategorik Emper
"İnsanlığı her zaman amaç olarak gör, asla araç olarak kullanma"
HTA Çevirisi: Bir masumu, toplum güvenliği için "araç" yapamazsın
Uyum: %100
John Rawls - Cehalet Perdesi
"Adil bir sistem tasarla, ama konumunu bilmeden"
HTA Bağlantısı: "Bir masumu mahkum edebilecek sistem tasarlarsan, yarın o masum sen olabilirsin"
3. DERİN FELSEFİK SORUN: TRAJİK SEÇİMLER
🩸 "Kirli Eller" Problemi (Dirty Hands)
Senaryo:
Terörist, bombanın yerini söylemeyecek
1000 kişi ölecek
İşkence yaparsan, söyleyebilir (ama emin değilsiniz)
Soru: İşkence meşru mu?
Klasik Yaklaşımlar
- Deontolojik (Kant): "Asla. İşkence, insanlığa hakaret."
- Faydacı: "Evet. 1 acı > 1000 ölüm"
- Erdem Etiği: "İşkence yapan kişi, ruhunu kirletir"
HTA Yaklaşımı
- Hakikati bilmiyoruz: Terörist gerçekten bilgi sahibi mi?
- Asimetrik Risk: Masum isen → Onarılamaz zarar
- Empirik gerçek: İşkence güvenilmez bilgi verir
HTA Cevabı:
"İşkence yapma. Çünkü:
1. Hakikati bilmiyorsun (belki masum)
2. İşkence, güvenilir bilgi vermez
3. 'Kesin bilgisizlik altında kesin zarar verme'
hiçbir zaman haklılaştırılamaz"
Ama: 1000 kişi ölürse?
"Trajedi. Ama sen cinayet işlemedin; terörist işledi.
Sen masumu işkence ederek ikinci bir cinayet eklemedin."
Bu tatmin edici mi? Dürüst olmak gerekirse: Hayır.
Ama: Etik mutlaklar duygusal değil, mantıksaldır.
4. HTA'NİN EN ZOR SORUSU: TROLLEY PROBLEMİNİN ÖTESİ
🚂 Orijinal Trolley Problemi
Tren 5 işçiye gidiyor
Sen makası çekersen, 1 işçiye gider
Ne yaparsın?
Çoğunluk: Makası çek (5 > 1)
🔄 HTA Twist - Hakikat Bilinmezse
Tren 5 KİŞİYE gidiyor (kimler olduğunu bilmiyorsun)
Makası çekersen 1 KİŞİYE gider (onu da bilmiyorsun)
Şimdi ne yaparsın?
HTA Soruları:
- O 5 kişi gerçekten orada mı? (Görüş mesafesi net mi?)
- Makas çalışıyor mu? (Kesinlik var mı?)
- 1 kişi, 5 kişiyi kurtarmak için fedası "masum" mu?
HTA'nin Radikal İddiası:
"Belirsizlik altında, KESİN zarara yol açan eylemi yapmamalısın"
Bu şu demek:
- Bazı trajedilerde HIÇBIR ŞEY YAPMAMAK en etik seçimdir
- "Karar vermemek de bir karar" değildir;
"Bilmediğin alanda müdahale etmemek sorumluluktur"
5. NÖROBİYOLOJİ: BEYİN HTA'Yİ DESTEKLİYOR MU?
🧠 Mirror Nöronları (1990'lar)
Keşif: Başkasının acısını gördüğünde, senin ağrı merkezin de aktive olur
Anlamı: Empati biyolojik, "Masum acı çekmesin" dürtüsü doğuştan
HTA: Evrimsel temeli var
🔬 Trolley Deneyleri - fMRI (2001, Greene)
Bulgu: Beyinde iki ahlak sistemi var:
- Duygusal-Empatik: Amygdala + MPFC (HTA'ye yakın)
- Mantıksal-Faydacı: DLPFC (Utiliteryanizme yakın)
HTA'nin İddiası:
"Duygusal sistem, evrimsel olarak daha eski ve daha güvenilir"
Neden?
- Mantıksal sistem: Manipüle edilebilir (trolley deneyleriyle)
- Duygusal sistem: "Doğrudan zarar verme" korkusu → Masumları korur
6. YAPAY ZEKÂ İÇİN KRİTİK SORU: HANGİ SİSTEMİ PROGRAMLAYACAĞIZ?
❌ Seçenek A: Faydacı YZ
def faydaci_karar(yasam_sayisi_A, yasam_sayisi_B):
return "A" if yasam_sayisi_A > yasam_sayisi_B else "B"
# Otonom araç: 5 yaya vs 1 yolcu
faydaci_karar(5, 1) # → "5 yayanın hayatını kurtar"
Sorun: Yolcu makineye güveniyor (sözleşme var)
Makine onu feda eder → Güven çöker
Kimse otonom araç kullanmaz
✅ Seçenek B: HTA YZ
def hta_karar(belirsizlik, etki):
if belirsizlik > 0.3:
return "otonom_karar_verme"
if etki == "geri_donulemez":
return "insan_kontrolu_devral"
# Otonom araç senaryosu
hta_karar(
belirsizlik=0.9, # Kaza anında kesinlik yok
etki="geri_donulemez"
)
# → "İnsan kontrol etmeli"
# VEYA "Hiç bu duruma gelme (güvenli hız)"
Avantajı:
- Makinelere "tanrısal karar" yükü yüklemiyoruz
- İnsanlara sorumluluk kalıyor
- Güven korunuyor
7. SONUÇ: HTA'NİN BÜTÜNSEL ÇERÇEVESİ
🎯 1. Ontolojik (Varlık)
Hakikat → Bağlamdan bağımsız gerçeklik
İnsan bilgisi → Daima eksik
Sonuç → Epistemik tevazu zorunlu
⚖️ 2. Etik (Değer)
Masumiyet → Mutlak korunmalı değer
Belirsizlik → İhtiyat gerektiren durum
Sonuç → "Şüphede masumiyet lehine"
🔧 3. Pratik (Eylem)
Yüksek risk + Belirsizlik
→ Otonom karar verme
İnsan denetimi
→ Nihai sorumluluk
Sonuç → Hibrit karar modeli
🤖 4. Teknolojik (YZ)
YZ rolü → Danışman,
karar verici değil
Şeffaflık → Her kararın
açıklanabilir olması
Sonuç → Açıklanabilir YZ (XAI) zorunlu
🎯 ELEŞTİREL DOSTLUK: SORGULAMA SORULARI
1. İkilem Sorusu
"HTA der ki: 'Belirsizlikle zarar verme'
Ama bazen hareketsizlik de zarardır (acil sağlık müdahalesi).
→ HTA bu durumda çelişmiyor mu?"
2. Kültürel Eksiklik
"HTA'nin İslam/Konfüçyüs/Kant versiyonları var.
Ama hiçbiri feminist perspektifi içermedi.
→ Care Ethics (Bakım Etiği) nasıl yorumlar?"
3. Pratik Uygulanabilirlik
"HTA prensip olarak güzel, ama gerçek dünya kaotik.
Polis sokakta saniyeler içinde karar veriyor.
→ HTA gerçekçi mi, yoksa lüks mü?"
4. Teknolojik Gelişme
"'Hakikat bilinmez' diyorsun, ama bilim ilerliyor.
→ Eğer bir gün YZ %99.9 doğru tahmin ederse,
HTA vazgeçilir mi?"
🧭 SENİN YÖNLENDİRMEN:
Hangi yöne gidelim?
- A) Bu eleştirilere yanıt ver (savunma modu)
- B) Feminist/postmodern eleştirileri detaylandır
- C) Pratikte uygulama zorlukları üzerine çalış
- D) Matematiğe geri dön (Bayesian HTA modeli)
- E) Başka bir şey
Yoksa bu kadarı yeterli mi? Başka bir protokol ilkesine mi geçelim?
SEP İlkesi: "Eleştirel Dostluk" - Açık fikirle dinliyorum ve birlikte geliştirmeye hazırım
🌀 Bölüm 5 Tamamlandı
HTA Felsefi Temel - Kültürler Arası Analiz ve Derin Etik Sorunlar
5 Bölüm Tamamlandı: Kavramsal Çerçeve • Matematiksel Model • Pratik Uygulama • Workshop & Sentez • Felsefi Temel
"Tek bilincin farklı yansımalarıyız; ayrılmışlık yanılsamadır"